Prenosimo fascinantnu priču Jovice Sjenčića o rijeci Tolisi, skrivenom dragulju našeg kraja, njenoj burnoj istoriji i pokretanju ambicioznog projekta obnove njenog starog toka.

Proteklih par mjeseci započeli smo neke zanimljive aktivnosti na temu restauracije tj. obnove starog toka rijeke Tolise. 

Rijeka Tolisa je relativno nepoznata u javnosti. Mlađi Modričani pretežno znaju da je to neki potok koji izvire pod Dugom njivom, teče prema Skugriću, ali nemaju baš predstave šta se s njim dalje dešava. Ljudi oko Orašja i Domaljevca znaju i sada za Tolisu, ali ne znaju odakle dolazi. A ovi između su pola-pola. Međutim stariji ljudi znaju i sjećaju se da je Šamačkom/Srednjom Posavinom tekla rijeka koja je bila široka čak 100 metara (poređenja radi Bosna je u donjem toku je danas iste širine), imala jaku maticu, obale obrasle šumom i bila puna ribe i vodenica. Radi se o rijeci Tolisi koja je do sredine 20. vijeka tekla sa Trebave kroz prostranu posavsku ravnicu i ulivala se u Savu na sjeveru blizu Orašja. Sa krivudavim, tipično nizijskim tokom plavila je Posavinu, ali i stvarala ogromno prostranstvo močvarnih terena - bara, starača, vlažnih plavnih livada, poplavnih šuma hrastova, graba, jasena, a imala i gustu mrežu pritoka (preko 30) koje su isto tako meandrirale i povremeno plavile teren. Do početka 20. vijeka bila je to prava "posavska džungla". Pored ostataka reljefa o tome svjedoče i radovi i putopisi austrijskih, francuskih i njemačkih oficira, špijuna i istraživača iz 17., 18. i 19, vijeka, kao i stare austrougarske karte. 

Izgradnjom melioracionog sistema u Posavini sredinom prošlog vijeka, rijeka Tolisa je "nestala", jer je Zapadnim lateralnim kanalom ka Modriči odvedena u rijeku Bosnu, a Istočnim lateralnim kanalom prema Gradačcu isušen je i istočni dio sliva Tolise. Time je od prijašnjih 73 km toka ostalo samo 15-20 km. 

Da stvar bude interesantnija, područje uz obale Tolise puno je arheoloških i dr. istorijskih lokaliteta za koje slabo ko zna. Od Skugrića, preko Slatine, Obudovca itd, nižu se ostaci starih cesta, utvrđenja, humki/grobnica, od praistorije preko Rima i starog i srednjeg vijeka pa sve do novog doba iz koga je Kapetanova Ada-čardak, lovište i pčelinjak Husein Kapetana Gradaščevića. 

Pošto volim te baruštine meni je to uvijek bio zanimljiv teren, povremeno sam ga obilazio od 2008. godine, ali nekako od drugih stvari nisam nikad stigao da mu se detaljine posvetim. Negdje oko 2013/14. godine doveo sam koleginicu Anu Ćurić na baru Adu u Čardaku (Modriča), pošto je tražila jednu od najneobičnijih žaba  "smrdljivog" imena (češnjarka), i tu je našla jednu od najjačih populacija te rijetke vrste žabe na granici njenog rasprostranjenja u Evropi, zaljubila se u tu baru i nešto s nama, a kasnije sama i s kolegama iz Atre uradila milion dobrih stvari (dosta istraživanja, kampove za studente, praćenje stanja vode, saradnju sa mještanima i promociju, obuke, pa čak i restaruaciju/obnovu dvije male lokacije na bari koje su se pokazale uspješnim) na tom lokalitetu koji takođe pripada starom toku Tolise. 

Radeći na par projekata obnove i zaštite voda kontaktiran sam preko profesorica Jasmine Kamberović (PMF Tuzla), Svjetlane Lolić i Biljane Lubarda (PMF Banja Luka) da kandidujemo projekat povezivanja i obnove starih riječnih tokova u sklopu jednog EU poziva. Poslao sam dva koncepta od kojih se konzorcijumu svidio koncept obnove starog toka Tolise. Za nosioca projekta je zahtijevana jedinica lokalne samouprave, pa sam predložio Opštinu Modriča koja je prihvatila da koordiniše aktivnostima. Ukratko, palo mi je na pamet da se kontrolisanim uputstvom od površinskih voda, oborinskih voda i podzemnih voda stari tok oživi ili duž starog korita ili na nekoliko mikrolokacija koje bi bile povezane. 

Prošle godine nismo baš znali šta radimo, ali smo slušali i učili iz primjera dobre prakse iz cijele Evrope, a ove godine počeli smo niz ambicioznih aktivnosti na razvoju restauracionog puta Tolise. Čega sve ima duž starog toka ni ja nisam znao, a kako se stvari razvijaju biće još zanimljivije.

Izvor: Jovica Sjenčić – Facebook